De Orde van Vlaamse Balies heeft de regels over belangenconflicten in de Codex Deontologie voor Advocaten herzien. De nieuwe regeling verduidelijkt vooral wanneer een advocaat mag optreden voor meerdere cliënten, wanneer hij zich moet onthouden, wanneer hij zich uit een dossier moet terugtrekken en hoe moet worden omgegaan met vertrouwelijke informatie bij een overstap naar een ander kantoor.

De kern van de regeling blijft dat een advocaat zijn cliënt onafhankelijk, loyaal en met eerbiediging van het beroepsgeheim moet kunnen bijstaan. Zodra die onafhankelijkheid, loyaliteit of vertrouwelijkheid in het gedrang komt, ontstaat een deontologisch probleem.

Belangrijk is dat de nieuwe regels geen algemeen verbod invoeren op het optreden voor meerdere cliënten. Een advocaat mag dus nog steeds meerdere cliënten in eenzelfde zaak bijstaan wanneer hun belangen samenlopen en er geen redelijke aanwijzing is dat deze belangen met elkaar zullen botsen. Dat komt in de praktijk vaak voor, bijvoorbeeld wanneer meerdere partijen samen optreden tegen eenzelfde tegenpartij of eenzelfde verdediging voeren.

De beperkingen worden pas doorslaggevend wanneer er tussen de cliënten een belangenconflict bestaat of wanneer zo’n conflict dreigt te ontstaan. In dat geval mag de advocaat slechts optreden of verder optreden indien aan een aantal voorwaarden tegelijk is voldaan.

De betrokken cliënten moeten vooreerst een gemeenschappelijk of minstens verenigbaar belang hebben. Hun belangen mogen dus niet fundamenteel tegengesteld zijn. Daarnaast moeten zij schriftelijk worden ingelicht en schriftelijk hun akkoord geven. Die schriftelijke instemming is geen loutere formaliteit: de cliënten moeten begrijpen dat er een risico op belangenbotsing bestaat en dat de advocaat zich eventueel zal moeten terugtrekken indien het conflict later scherper wordt.

Verder mag er geen gevaar bestaan voor schending van het beroepsgeheim. De advocaat mag vertrouwelijke informatie van de ene cliënt niet gebruiken op een wijze die de andere cliënt schaadt. Wanneer vertrouwelijke informatie niet meer veilig kan worden beschermd, is gezamenlijk optreden niet verantwoord.

Ten slotte moet de advocaat zelf kunnen blijven optreden in volledige onafhankelijkheid en moet hij de belangen van elke betrokken cliënt gelijkwaardig kunnen behartigen. De toestemming van de cliënten volstaat dus niet. De advocaat moet ook zelf beoordelen of hij de opdracht nog deontologisch correct kan uitvoeren.

De nieuwe regels leggen ook de nadruk op een voortdurende waakzaamheid. De advocaat moet niet alleen bij het openen van het dossier nagaan of er een belangenconflict bestaat. Hij moet dat tijdens de volledige behandeling van de zaak blijven beoordelen. Een dossier kan immers evolueren. Cliënten die aanvankelijk hetzelfde belang hadden, kunnen later een andere strategie wensen te volgen. Er kan een onderlinge aansprakelijkheidsvraag ontstaan. Eén cliënt kan een regeling willen aanvaarden terwijl een andere cliënt wil procederen. In zulke situaties moet de advocaat opnieuw nagaan of hij nog kan optreden.

Wanneer tijdens het dossier een belangenconflict ontstaat, of wanneer niet langer aan de voorwaarden voor gezamenlijk optreden is voldaan, moet de advocaat zich uit de zaak terugtrekken. Die terugtrekkingsplicht is essentieel om het vertrouwen in de onafhankelijkheid en loyaliteit van de advocaat te beschermen.

De regels hebben niet alleen betrekking op conflicten tussen cliënten. Een advocaat mag ook niet optreden wanneer er een belangenconflict bestaat of dreigt te ontstaan tussen hemzelf en zijn cliënt. De advocaat mag zijn eigen persoonlijke, financiële of professionele belangen niet laten meespelen in de behandeling van het dossier. De cliënt moet erop kunnen vertrouwen dat zijn advocaat uitsluitend handelt in functie van zijn opdracht als advocaat.

Daarnaast mag een advocaat niet als advocaat optreden in een zaak waarin hij eerder in een onpartijdige hoedanigheid is tussengekomen, bijvoorbeeld als rechter, arbiter, bemiddelaar of in een andere neutrale rol. Wie eerder vanuit een positie van onpartijdigheid kennis heeft genomen van een zaak, kan nadien niet in dezelfde zaak optreden als partijdige belangenbehartiger.

De nieuwe regeling bevestigt ook dat een advocaat niet tegelijk mag optreden voor een cliënt in één dossier en voor de tegenpartij van die cliënt in een ander dossier. Ook wanneer de dossiers inhoudelijk los van elkaar staan, kan dat het vertrouwen van de cliënt aantasten. Er is wel een beperkte uitzondering voor cliënten die gewoonlijk een beroep doen op verschillende advocaten, zoals bepaalde ondernemingen, verzekeraars of instellingen. Maar ook dan mag het optreden geen gevaar opleveren voor het beroepsgeheim of de onafhankelijkheid van de advocaat.

Een laatste belangrijke aanpassing betreft de advocaat die overstapt naar een ander kantoor. Die advocaat blijft gebonden door het beroepsgeheim voor de zaken van zijn vroegere kantoor, ook tegenover zijn nieuwe kantoorgenoten. Hij mag dus geen vertrouwelijke informatie uit zijn vroegere kantoor delen met zijn nieuwe kantoor. Hij mag bovendien op geen enkele manier tussenkomen in dossiers waarin hij vroeger betrokken was of waarvan hij kennis heeft genomen. Dat geldt niet alleen voor een officieel optreden in het dossier, maar ook voor intern overleg, advies achter de schermen of strategische bespreking.

De praktische betekenis van deze nieuwe regels is duidelijk. Advocaten en advocatenkantoren moeten zorgvuldig nagaan of er bij de opening van een dossier een belangenconflict bestaat of kan ontstaan. Zij moeten die controle ook herhalen wanneer het dossier wijzigt, wanneer nieuwe partijen verschijnen, wanneer cliënten uiteenlopende standpunten innemen of wanneer een advocaat van kantoor verandert.

De essentie is dat het optreden voor meerdere cliënten mogelijk blijft, maar niet wanneer de advocaat daardoor zijn onafhankelijkheid, zijn beroepsgeheim of zijn loyale bijstand aan elke cliënt in gevaar brengt. Zodra een belangenconflict bestaat of dreigt te ontstaan, gelden strengere voorwaarden. En zodra die voorwaarden niet meer vervuld zijn, moet de advocaat zich terugtrekken.

De nieuwe regeling is dus geen verbod op gezamenlijke bijstand, maar wel een duidelijke aanscherping van de waakzaamheid die van elke advocaat wordt verwacht. Zij bevestigt dat de vertrouwensrelatie tussen advocaat en cliënt slechts kan blijven bestaan wanneer de advocaat vrij, onafhankelijk, loyaal en discreet kan optreden.

Voor de tekst van het regelement zie deze link