Een douane-expediteur kan bij het indienen van een douaneaangifte op verschillende manieren optreden. Hij kan handelen in eigen naam, in eigen naam maar voor rekening van een derde, of in naam en voor rekening van een derde. Dat onderscheid is belangrijk, omdat het gevolgen heeft voor wie uiteindelijk aansprakelijk is voor de douaneschuld.

Bij indirecte vertegenwoordiging handelt de douane-expediteur in eigen naam, maar voor rekening van zijn opdrachtgever. In dat geval kan de expediteur zelf schuldenaar worden van de douaneschuld. De opdrachtgever kan eveneens schuldenaar zijn. Zij kunnen dan hoofdelijk gehouden zijn tot betaling.

Bij directe vertegenwoordiging handelt de douane-expediteur in naam en voor rekening van zijn opdrachtgever. In dat geval wordt de aangifte niet in eigen naam gedaan. Dit kan dus belangrijke gevolgen hebben voor de aansprakelijkheid van de expediteur.

De wettelijke mogelijkheid is niet genoeg

Het Hof van Cassatie in verduidelijkt in het hierna weergegeven arrest dat het niet volstaat dat de wet in theorie toelaat dat een douane-expediteur als directe vertegenwoordiger optreedt. Die mogelijkheid moet ook in de praktijk werkelijk bestaan.

Met andere woorden: een recht dat enkel op papier bestaat, maar feitelijk niet kan worden uitgeoefend, is onvoldoende. Het Unierecht en het beginsel van loyale samenwerking vereisen dat rechten die uit het Unierecht voortvloeien ook daadwerkelijk kunnen worden gebruikt.

Toch betekent dit niet dat elke douane-expediteur zich zomaar kan beroepen op een gebrek aan keuzevrijheid. De expediteur moet aantonen dat hij daadwerkelijk voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen, of dat er minstens een reële kans bestond dat hij dat zou hebben gedaan.

De feitenrechter moet dit concreet onderzoeken

Het is aan de feitenrechter om na te gaan of de douane-expediteur in de concrete omstandigheden effectief voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen.

Wanneer de rechter enkel vaststelt dat er in de praktijk een keuzeprobleem bestond, maar niet onderzoekt of de betrokken expediteur zelf voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen of daartoe minstens een kans had, is de beslissing juridisch onvoldoende verantwoord.

Het Hof van Cassatie aanvaardt dus geen louter abstracte redenering. De vraag is niet alleen of het systeem in het algemeen problemen opleverde. De vraag is ook of dit voor de betrokken douane-expediteur concreet van belang was.

Praktisch belang

Dit arrest is belangrijk voor douane-expediteurs en ondernemingen die met douaneformaliteiten werken.

Een douane-expediteur die aansprakelijkheid wil betwisten omdat hij in de praktijk niet vrij kon kiezen voor directe vertegenwoordiging, zal moeten aantonen dat deze keuze voor hem werkelijk relevant was. Hij moet aannemelijk maken dat hij, indien de mogelijkheid daadwerkelijk bestond, voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen of dat die keuze minstens ernstig overwogen kon worden.

Voor de administratie betekent dit dat zij zich niet uitsluitend kan beroepen op de theoretische wettelijke mogelijkheid van directe vertegenwoordiging. De praktijk moet toelaten dat die keuze ook werkelijk kan worden gemaakt.

Kernregel

De kernregel is eenvoudig: een douane-expediteur kan zich niet automatisch bevrijden van aansprakelijkheid door te stellen dat directe vertegenwoordiging in de praktijk moeilijk of onmogelijk was. Hij moet aantonen dat hij concreet voor die directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen, of dat daartoe minstens een reële kans bestond.

Het Hof van Cassatie vernietigt daarom in het weergegeven arrest een beslissing wanneer de rechter wel spreekt over praktische keuzeonvrijheid, maar niet vaststelt dat de betrokken expediteur effectief voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen of minstens de kans had om dat te doen.

Samenvatting van de casus in het weergegeven arrest

De zaak betrof een geschil tussen de Belgische Staat en een douane-expediteur. De douane-expediteur had douaneaangiften gedaan en daarbij het statuut van indirecte vertegenwoordiger aangenomen.

Bij indirecte vertegenwoordiging handelt de expediteur in eigen naam, maar voor rekening van een derde. Daardoor kan hij zelf schuldenaar worden van de douaneschuld.

Het hof van beroep had geoordeeld dat er in de praktijk een keuzeonvrijheid bestond op het ogenblik van de aangifte. Daardoor zou de hoofdelijke aansprakelijkheid van de douane-expediteur in het gedrang komen.

Het Hof van Cassatie volgt die redenering niet volledig. Volgens het Hof hadden de appelrechters moeten vaststellen of de expediteur effectief voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen, of dat daartoe minstens een kans bestond.

Omdat die concrete vaststelling ontbrak, was de beslissing niet naar recht verantwoord.

Korte abstracte samenvatting

Een douane-expediteur die indirect heeft gehandeld, kan niet zomaar aan hoofdelijke aansprakelijkheid ontsnappen door te stellen dat directe vertegenwoordiging in de praktijk niet mogelijk was. Hij moet aantonen dat hij werkelijk voor directe vertegenwoordiging zou hebben gekozen, of dat die kans minstens bestond.

Wat leest u naast het arrest verder in deze bijdrage?

Naast de weergave van het arrest worden de praktische vragen beantwoord die uit dit arrest voortvloeien. Wat is het verschil tussen directe en indirecte vertegenwoordiging? Wanneer wordt een douane-expediteur aansprakelijk voor een douaneschuld? Volstaat het dat directe vertegenwoordiging wettelijk mogelijk was? Wat moet een expediteur bewijzen wanneer hij zegt dat hij in de praktijk niet vrij kon kiezen? En waarom is dit arrest belangrijk voor douane-expediteurs, importeurs en de douaneadministratie?