Het recht van de patiënt op informatie en toestemming is wettelijk verankerd in de Wet Patiëntenrechten. Toch blijkt uit de rechtspraktijk dat de invulling en afdwinging van deze rechten niet altijd duidelijk is. De wetgever wou ondubbelzinnige regels voorzien, maar tal van vragen blijven bestaan over de inhoud van de informatieplicht, de grenzen van de toestemming en de gevolgen bij schending.

Een belangrijk uitgangspunt is dat een patiënt nooit kan toestemmen in een medische fout. Toestemming rechtvaardigt een tussenkomst slechts als die beantwoordt aan de regels van de kunst en het proportionaliteitsbeginsel. De arts moet zorgvuldig handelen en kan zijn verantwoordelijkheid niet afwentelen door de patiënt in te lichten over gebrekkige of foutieve handelingen.

De informatieplicht krijgt bovendien een bijkomende dimensie in het licht van gedeelde besluitvorming. De klassieke visie, waarin de arts louter informeert en de patiënt autonoom beslist, maakt steeds meer plaats voor een dialoog waarin ook de voorkeuren en waarden van de patiënt richtinggevend zijn. De informatieverstrekking moet dus niet enkel afgestemd zijn op de medische toestand, maar ook op de specifieke informatiebehoefte en draagkracht van de patiënt.

De inhoud van de informatieplicht omvat zowel de risico’s en alternatieven van de behandeling als omstandigheden die verband houden met de arts zelf, zoals ervaring, belangenconflicten of gezondheidstoestand. Ook over medische fouten rust een informatieplicht. Daarbij moet de arts een evenwicht vinden tussen te weinig en te veel informatie: beide kunnen de vrije toestemming van de patiënt ondermijnen.

De reikwijdte van de plicht roept vragen op bij ernstige maar zeldzame risico’s en bij nieuwe of nog onvoldoende onderzochte risico’s. De arts moet in beginsel enkel bekende en relevante risico’s meedelen, maar bij innovatieve behandelingen kan de onzekerheid zelf deel uitmaken van de informatieplicht.

Tenslotte komt de verhouding met de financiële belangen van de arts of derden aan bod. Zo rijst de vraag of een arts een vergoeding mag vragen wanneer een patiënt zijn toestemming intrekt voor een geplande behandeling, of wanneer hij kosten of gederfde inkomsten lijdt.

Naast de inhoudelijke invulling van deze rechten blijft ook de sanctionering via het aansprakelijkheidsrecht problematisch. Het bewijs van fout en oorzakelijk verband vormt vaak een obstakel, zodat in de praktijk schendingen van het recht op geïnformeerde toestemming zelden leiden tot aansprakelijkheid.