De hervorming van vereffening, verdeling en boedelbeschrijving in 2025

De wet van 2025 voert een diepgaande modernisering door van de procedure voor vereffening, verdeling en boedelbeschrijving. De hervorming speelt in op problemen die zich sinds het vernieuwde erfrecht van 2018 manifest hebben gemaakt en creëert een meer flexibel, duidelijk en efficiënt systeem. Centraal staat de uitbreiding van de procedure naar situaties waarin geen onverdeeldheid bestaat, samen met een verduidelijkte bevoegdheidsregeling en een actualisering van de regels rond boedelbeschrijving.

Vereffening zonder onverdeeldheid als structurele nieuwigheid

Onder het vroegere recht was een gerechtelijke vereffening-verdeling alleen mogelijk wanneer de betrokken partijen onverdeelde goederen aanhielden. Bestond er geen mede-eigendom, dan kon de rechtbank geen notaris-vereffenaar aanstellen en moest zij zelf rechtstreeks oordelen over de financiële aanspraken van partijen. Dat leidde tot problemen in situaties die door het nieuwe erfrecht waren ontstaan. Een reservatair erfgenaam wiens reserve wordt ingekort, heeft immers geen aanspraak meer op specifieke goederen maar enkel op een financiële vergoeding. Daardoor ontstaat er geen onverdeeldheid, terwijl een vereffening noodzakelijk blijft om de juiste omvang van die vergoeding vast te stellen. Hetzelfde deed zich voor bij echtgenoten gehuwd onder scheiding van goederen en bij wettelijk samenwonenden die geen gemeenschappelijke goederen hebben maar wel rekeningen moeten opmaken bij het einde van hun relatie. In die situaties ontbrak een passende procedure.

De nieuwe regeling maakt het mogelijk om ook zonder onverdeeldheid een vereffening op te starten wanneer financiële rechten moeten worden vastgesteld. De familierechtbank wordt hiervoor bevoegd, zodat de notaris-vereffenaar kan worden belast met het opstellen van de rekeningen en het bepalen van de aanspraken. Dit sluit nauw aan bij de noden van het modern erfrecht en herstelt een evenwicht tussen technische expertise en rechterlijke controle. Wat onveranderd blijft, is dat een onverdeeldheid, wanneer zij wél bestaat, nog steeds het klassieke traject van vereffening en verdeling doorloopt. Ook de rol van de notaris als technisch dossierbeheerder blijft behouden. De beperkte uitzondering betreft feitelijk samenwonenden: voor hun loutere vermogensafwikkeling blijft de rechtbank van eerste aanleg bevoegd en is het vernieuwde vereffeningskader niet van toepassing.

Duidelijkheid over de bevoegde rechter tijdens de boedelbeschrijving

Waar voorheen grote onzekerheid bestond over welke rechter bevoegd was voor geschillen tijdens de boedelbeschrijving, brengt de hervorming nu een besliste oplossing. In de praktijk kwamen conflicten vaak voor bij het betreden van een woning, het afleggen van de eed of het voorleggen van documenten. De vraag of de vrederechter dan wel de familierechtbank moest worden geadieerd, werd niet eenduidig beantwoord.

De wet bepaalt nu dat beide rechters bevoegd zijn en dat de notaris zelf mag kiezen welke van beide instanties het meest aangewezen is om het geschil te behandelen. Die discretionaire keuze geeft de notaris de mogelijkheid om in functie van complexiteit, urgentie of praktische omstandigheden de snelste route te volgen. De bestaande kern van de regeling blijft echter dezelfde: de boedelbeschrijving blijft het fundament waarop de verdere vereffening wordt gebouwd en de rechter blijft diegene die ingrijpt wanneer de uitvoering stokt door weigering of betwisting.

Modernisering en precisering van de regels rond boedelbeschrijving

De hervorming voorziet daarnaast in een aantal verfijningen die de boedelbeschrijving efficiënter en transparanter maken. Een verzaking aan de boedelbeschrijving moet voortaan uitdrukkelijk gebeuren, zodat twijfel wordt vermeden. De notaris moet niet enkel dag en uur van de beschrijving bepalen, maar ook de plaats, wat discussies tussen partijen voorkomt, vooral wanneer woonplaatsen niet samenvallen. Indien al een eerdere inventaris bestaat, hoeft niet alles opnieuw te worden opgemaakt: een proces-verbaal van vergelijking volstaat om de bestaande gegevens te actualiseren.

Belangrijk is ook de verduidelijking van de termijn waarbinnen de notaris de staat van vereffening moet opstellen. Die termijn begint te lopen na een rechterlijke beslissing over tussengeschillen, maar het startmoment verschilt afhankelijk van de vraag of die beslissing uitvoerbaar is bij voorraad. Bij uitvoerbaarheid begint de termijn te lopen na een schriftelijk verzoek van een partij die uitvoering vraagt op eigen risico. Zonder uitvoerbaarheid start de termijn pas wanneer de beslissing in kracht van gewijsde is gegaan. Wat formeel onveranderd blijft, is dat de staat van vereffening nog steeds de stap is waarin alle activa, passiva en rekeningen worden samengebracht voor verdere behandeling.

Veiling als expliciet onderdeel van het wettelijke systeem

Een opvallende modernisering is de integratie van de veiling in het wettelijk kader van vereffening en verdeling. Waar de veiling vroeger impliciet werd gebruikt wanneer een verdeling in natura onmogelijk was, wordt zij nu uitdrukkelijk als volwaardig instrument opgenomen. Hierdoor wordt het wettelijk duidelijker dat openbare verkoop deel uitmaakt van het geïntegreerde vereffeningsproces, wat de praktijk meer houvast biedt, vooral bij onroerende goederen.

De vernieuwde procedure in opeenvolgende stappen

Het nieuwe systeem kan eenvoudig worden samengevat in een opeenvolgend stappenplan. Eerst wordt beoordeeld of een vereffening aan de orde is en of al dan niet onverdeeldheid bestaat. Ook zonder onverdeeldheid kan nu een beroep worden gedaan op een notaris-vereffenaar wanneer financiële aanspraken moeten worden vastgesteld. Vervolgens stelt de rechtbank een notaris aan, die de boedelbeschrijving organiseert en zowel tijdstip als plaats vastlegt. Tijdens die beschrijving registreert de notaris eventuele geschillen en beslist hij welke rechter – vrederechter of familierechtbank – het meest geschikt is om die geschillen te behandelen. Nadat tussengeschillen zijn beslecht, begint de termijn te lopen voor de opmaak van de staat van vereffening. De notaris brengt dan alle vermogensbestanddelen, schulden en wederzijdse aanspraken samen en bepaalt de financiële rechten van partijen. Indien een verdeling in natura niet mogelijk of niet wenselijk is, kan een veiling worden georganiseerd. Zodra de staat van vereffening en eventuele verdeling definitief zijn, wordt de procedure afgesloten en worden de bedragen verrekend of uitbetaald.

Slotbeschouwing

De hervorming van 2025 biedt een antwoord op tekortkomingen die door de evolutie van het erfrecht zichtbaar waren geworden. Door vereffening mogelijk te maken zonder onverdeeldheid, door bevoegdheidsconflicten bij de boedelbeschrijving weg te nemen en door de procedure te moderniseren en te preciseren, ontstaat een duidelijker, meer coherent en beter bruikbaar systeem. Voor wie met nalatenschappen, relatiebreuken of vermogensconflicten te maken heeft, betekent dit vooral een grotere voorspelbaarheid en een efficiëntere afwikkeling.

Wat is het belangrijkste nieuw element van de hervorming van 2025?
De meest ingrijpende vernieuwing is dat een vereffening voortaan ook mogelijk is wanneer geen onverdeeldheid bestaat. Waar vroeger een notaris-vereffenaar alleen kon worden aangesteld als partijen mede-eigenaars waren, kan nu ook een louter financiële afwikkeling via de vereffeningsprocedure verlopen. Dit sluit beter aan bij het vernieuwde erfrecht, waarin veel aanspraken geen betrekking meer hebben op goederen maar op geld.

Waarom was dit vroeger een probleem?
Wanneer een reservatair erfgenaam moest inkorten in waarde, of wanneer echtgenoten onder scheiding van goederen na relatiebreuk verrekeningen moesten uitvoeren, bestond er geen gedeeld eigendom. Daardoor konden zij niet terecht in de klassieke vereffening-verdeling en moest de rechtbank zelf de financiële regeling uitwerken. Dit leidde tot inefficiëntie en gebrek aan technische ondersteuning.

Welke situaties vallen nu onder de nieuwe regeling?
Elke situatie waarin een vermogensafwikkeling nodig is in een familiale context, ongeacht of partijen mede-eigenaars zijn. Het gaat onder meer om nalatenschappen waarin één erfgenaam goederen krijgt en de andere enkel een geldvordering, en om verrekeningen tussen bepaalde partners bij relatiebreuk. Feitelijk samenwonenden vallen niet onder deze uitbreiding: hun vermogensgeschillen blijven bij de rechtbank van eerste aanleg.

Wat blijft ongewijzigd ondanks de hervorming?
De klassieke vereffening-verdeling bij onverdeeldheid blijft behouden. De notaris blijft verantwoordelijk voor inventarisatie, het opstellen van de staat van vereffening en het structureren van de procedure. De basisregels voor het verloop van de vereffening, zoals de plaats van de boedelbeschrijving in het proces en de rol van tussengeschillen, blijven intact.

Wat verandert er bij geschillen tijdens de boedelbeschrijving?
Waar vroeger onzekerheid bestond over de bevoegde rechter, wordt nu uitdrukkelijk bepaald dat zowel de vrederechter als de familierechtbank bevoegd zijn. De notaris kiest welke rechter hij aanspreekt. Dit voorkomt onnodige vertraging en biedt flexibiliteit wanneer het geschil dringend of technisch van aard is.

Welke verbeteringen voert de wet door aan de boedelbeschrijving zelf?
De verzaking moet voortaan uitdrukkelijk gebeuren. De notaris moet niet alleen het tijdstip maar ook de plaats van de beschrijving vastleggen. Indien een eerdere inventaris bestaat, kan worden volstaan met een actualiserend proces-verbaal. Ook de termijn waarbinnen de staat van vereffening moet worden opgesteld, wordt verfijnd volgens de vraag of een rechterlijke beslissing uitvoerbaar is bij voorraad.

Welke rol speelt veiling in het nieuwe systeem?
Veiling wordt uitdrukkelijk geïntegreerd als een regulier instrument binnen de vereffening-verdeling. Wanneer goederen niet in natura kunnen worden verdeeld of wanneer dit economisch niet wenselijk is, kan de notaris sneller en duidelijker overschakelen naar openbare verkoop. Dit was vroeger minder expliciet geregeld.

Wanneer treedt de nieuwe wet in werking?
De wet treedt in werking tien dagen na de publicatie in het Staatsblad, tenzij anders bepaald. Zij geldt voor nieuwe vorderingen en voor lopende vereffeningen die nog niet in beraad zijn genomen op het moment van inwerkingtreding.

Welke voordelen biedt de hervorming voor de praktijk?
Partijen kunnen nu ook in situaties zonder onverdeeldheid rekenen op een gestructureerde vereffeningsprocedure onder leiding van een notaris. Notarissen krijgen meer procedurele duidelijkheid en flexibiliteit, vooral bij geschillen tijdens de boedelbeschrijving. Rechters worden minder belast met technische verrekeningen, terwijl de rechtszekerheid voor alle betrokkenen toeneemt.