Bij vruchtgebruik op geld heeft de vruchtgebruiker een ruime beschikkingsbevoegdheid, maar hij moet bij het einde van het vruchtgebruik een equivalent teruggeven. Onder het vroegere recht was hij tijdens de looptijd niet noodzakelijk voortdurende rekenschap verschuldigd aan de blote eigenaar. Het nieuwe recht voorziet echter in meer informatie en controle, onder meer via een jaarlijkse informatieplicht op verzoek en de vereiste instemming van de blote eigenaar bij beleggingen of investeringen.

Bij vruchtgebruik op een onroerend goed kan de vruchtgebruiker contractueel worden belast met grove herstellingen. De niet-naleving van zo’n bijkomende verplichting leidt echter niet automatisch tot vervallenverklaring van het vruchtgebruik, wanneer die verplichting de normale verplichtingen van de vruchtgebruiker overstijgt. Verval blijft wel mogelijk bij ernstige miskenning van de eigenlijke onderhoudsplicht of bij misbruik van het genot.

FAQ over rekenschapsplicht, vruchtgebruik op geld en herstelverplichtingen

Moet de vruchtgebruiker van een geldsom voortdurend rekenschap afleggen aan de blote eigenaar?

Niet noodzakelijk. Onder het vroegere recht werd aangenomen dat de vruchtgebruiker van een geldsom bevoegd was om daarover te beschikken, op voorwaarde dat hij bij het einde van het vruchtgebruik een gelijkwaardig bedrag teruggeeft. Het hof van beroep te Bergen oordeelde dat daaruit geen voortdurende rekenschapsplicht tijdens de looptijd van het vruchtgebruik volgde.

Waarom is een beschrijving bij het begin van het vruchtgebruik belangrijk?

Omdat bij het einde van het vruchtgebruik moet kunnen worden vastgesteld wat de vruchtgebruiker moet teruggeven. Zonder inventaris of beschrijving bij aanvang wordt het moeilijk om te bepalen welk bedrag, welke waarde of welke goederen onder het vruchtgebruik vielen.

Wanneer gebeuren de verrekeningen bij vruchtgebruik op geld?

Onder het vroegere recht gebeuren de verrekeningen in beginsel bij het einde van het vruchtgebruik. Dan wordt nagegaan wat de vruchtgebruiker heeft ontvangen en wat hij aan de blote eigenaar moet restitueren.

Is het nieuwe recht strenger voor de vruchtgebruiker?

Het nieuwe recht is genuanceerder. De vruchtgebruiker behoudt bij verbruikbare goederen een beschikkingsbevoegdheid, maar de blote eigenaar krijgt meer informatie- en controlemogelijkheden.

Welke informatie kan de blote eigenaar vragen?

De blote eigenaar kan eenmaal per jaar vragen om geïnformeerd te worden over de goederen die niet meer aanwezig zijn en over wat daarvoor in de plaats is gekomen. Dit is geen permanente boekhoudkundige controle, maar wel een jaarlijkse informatieplicht op verzoek.

Mag de vruchtgebruiker geld beleggen zonder toestemming van de blote eigenaar?

Bij vruchtgebruik op een geldsom vereist het nieuwe recht dat de vruchtgebruiker het geld belegt of besteedt in het belang van de andere goederen die aan het vruchtgebruik zijn onderworpen, met instemming van de blote eigenaar.

Wat gebeurt er als de vruchtgebruiker zonder instemming handelt?

Dan kan discussie ontstaan over de geldigheid of zorgvuldigheid van de handeling. Indien de blote eigenaar schade lijdt, kan de vruchtgebruiker mogelijk aansprakelijk worden gesteld, zeker wanneer hij niet als een voorzichtig en redelijk persoon heeft gehandeld.

Moet de vruchtgebruiker instaan voor gewone onderhoudsherstellingen?

Ja. De vruchtgebruiker moet het goed onderhouden en gebruiken als een voorzichtig en redelijk persoon. Hij mag het goed niet laten verkommeren.

Wie staat in voor grove herstellingen?

In beginsel behoren grove herstellingen niet tot de gewone onderhoudsplicht van de vruchtgebruiker. Het nieuwe goederenrecht voorziet wel dat de vruchtgebruiker onder bepaalde voorwaarden kan moeten bijdragen in de kosten van grove herstellingen die door de blote eigenaar worden uitgevoerd.

Kunnen partijen afspreken dat de vruchtgebruiker ook grove herstellingen uitvoert?

Ja. Partijen kunnen contractueel bepalen dat de vruchtgebruiker ook grove herstellingen op zich neemt. Dat is dan een bijkomende verbintenis bovenop de normale verplichtingen van de vruchtgebruiker.

Leidt het niet uitvoeren van contractueel opgelegde grove herstellingen automatisch tot verval van het vruchtgebruik?

Nee. Het hof van beroep te Antwerpen oordeelde dat een contractuele verplichting om grove herstellingen uit te voeren een bijzondere verbintenis kan zijn die de normale verplichtingen als vruchtgebruiker overstijgt. De niet-naleving daarvan leidt niet automatisch tot vervallenverklaring van het vruchtgebruik.

Wanneer kan het vruchtgebruik wel vervallen worden verklaard?

Vervallenverklaring kan mogelijk zijn wanneer de vruchtgebruiker zijn eigenlijke verplichtingen als vruchtgebruiker ernstig miskent. Dat kan bijvoorbeeld wanneer hij het goed verwaarloost, niet onderhoudt, niet verwarmt en daardoor zeker waardeverlies of verval veroorzaakt.

Wat is misbruik van genot?

Misbruik van genot betekent dat de vruchtgebruiker zijn recht niet uitoefent zoals een voorzichtig en redelijk persoon. Hij geniet dan niet alleen van het goed, maar tast het goed aan of laat het zodanig achteruitgaan dat de rechten van de blote eigenaar ernstig worden geschaad.

Is vervallenverklaring een automatische sanctie?

Nee. Vervallenverklaring is een zware sanctie. De rechter moet rekening houden met de ernst van de tekortkoming, de oorzaak van de schade, de houding van partijen en de concrete omstandigheden.

Kan de blote eigenaar naast verval ook schadevergoeding vragen?

Dat kan in bepaalde gevallen, maar het is niet automatisch. In de besproken rechtspraak werd geoordeeld dat het kennelijk onredelijk zou zijn om de vruchtgebruiker, bovenop het verlies van zijn vruchtgebruik, ook nog te veroordelen tot schadevergoeding of herstelkosten, zeker omdat niet bewezen was dat de volledige slechte staat door de vruchtgebruiker was veroorzaakt.

Waarom is een plaatsbeschrijving belangrijk bij vruchtgebruik op een woning?

Zonder plaatsbeschrijving bij aanvang is het moeilijk om later te bewijzen welke schade door de vruchtgebruiker werd veroorzaakt. Een plaatsbeschrijving beschermt zowel de blote eigenaar als de vruchtgebruiker.

Wat is de belangrijkste praktische les?

Bij vruchtgebruik op geld moet men zorgen voor een duidelijke inventaris, duidelijke beleggingsafspraken en naleving van de informatie- en instemmingsregels. Bij vruchtgebruik op een woning moet men zorgen voor een goede plaatsbeschrijving, duidelijke afspraken over onderhoud en herstellingen, en tijdige reactie wanneer het goed dreigt te verkommeren.