De wet van 10 juni 1998 betekende een fundamentele hervorming van het Belgische verjaringsrecht. Zij werd aangenomen naar aanleiding van het Lentearrest van het toenmalige Arbitragehof (21 maart 1995), dat oordeelde dat het oude systeem een schending inhield van het grondwettelijke gelijkheidsbeginsel. De aanleiding lag in de ongelijke behandeling tussen de verjaring van de burgerlijke vordering tot schadevergoeding die uit een misdrijf voortvloeit (vijf jaar, volgens art. 26 V.T.Sv.) en die welke haar oorsprong vindt in een louter burgerrechtelijke fout (dertig jaar, volgens art. 2262 oud BW). Deze discrepantie werd door het Hof als onredelijk beschouwd: het kon niet worden verantwoord dat een zwaardere fout — een misdrijf — tot een kortere verjaring leidde dan een minder zware burgerlijke fout.

Deze rechtspraak creëerde aanzienlijke rechtsonzekerheid. Niet alleen was er onduidelijkheid over de tijdelijke werking van het arrest en over de gevolgen van prejudiciële uitspraken in het algemeen, maar ook de verzekeringssector werd geconfronteerd met aanzienlijke risico’s. Schadegevallen die zich pas na lange tijd manifesteren — zoals milieuschade of beroepsziekten — zouden immers onderworpen blijven aan de dertigjarige termijn. Verzekeraars zouden verplicht zijn om potentiële aansprakelijkheid gedurende drie decennia te dekken, wat als economisch onhoudbaar werd ervaren.

De wetgever greep in 1998 in met een dubbele doelstelling:

Enerzijds het herstellen van het grondwettelijke evenwicht tussen de verjaringstermijnen en anderzijds het moderniseren en verkorten van de buitensporig lange dertigjarige verjaringstermijn van het oude Burgerlijk Wetboek.

De hervorming bracht de autonomie van de burgerlijke vordering tegenover de strafvordering tot stand: burgerlijke aanspraken die uit een misdrijf voortvloeien, volgen voortaan de regels van het burgerlijk recht, zoals neergelegd in het Burgerlijk Wetboek of in bijzondere wetten. Enkel de regel bleef behouden dat de burgerlijke vordering niet kan verjaren vóór de strafvordering (art. 2 wet van 10 juni 1998, nieuw art. 26 V.T.Sv.).

De wet wijzigde de structuur van het verjaringsrecht als volgt:

• • De dertigjarige verjaringstermijn bleef behouden, maar enkel voor zakelijke vorderingen (art. 2262 BW).

• • Voor persoonlijke vorderingen werd een algemene tienjarige verjaringstermijn ingevoerd (art. 2262bis, §1 BW).

• • Voor vorderingen tot schadevergoeding wegens buitencontractuele aansprakelijkheid geldt een dubbele termijn: een vijfjarige termijn vanaf de dag volgend op de kennisname door de benadeelde van de schade en van de identiteit van de aansprakelijke persoon, én een absolute termijn van twintig jaar vanaf het schadeverwekkende feit.

Daarnaast werd voorzien dat, wanneer een rechterlijke beslissing een voorbehoud erkent voor onzekere of toekomstige schade, de vordering om dat voorbehoud te laten uitspreken ontvankelijk blijft gedurende twintig jaar (art. 2262bis, §2 BW).

De wetgever bracht ook enkele technische wijzigingen aan om de systematiek te behouden: zo werd onder meer het opschrift van titel XX, hoofdstuk V BW gewijzigd van “dertigjarige verjaring” naar “algemene termijnen van verjaring”, en werd artikel 2263 BW aangepast zodat een nieuwe titel al na acht jaar kan worden gevorderd.

Overgangsrecht en toepassing in de tijd

De wet van 10 juni 1998 trad in werking op 27 juli 1998, tien dagen na publicatie in het Belgisch Staatsblad. Zij werd onmiddellijk van toepassing verklaard op alle nieuwe aanspraken waarvan de verjaringstermijnen pas ná die datum begonnen te lopen.

Voor lopende aanspraken, dus voor rechten waarvan de verjaring reeds vóór 27 juli 1998 was begonnen, bepaalde artikel 10 van de wet dat de nieuwe termijnen onmiddellijk van toepassing werden, maar dat de totale verjaring nooit langer mocht zijn dan dertig jaar. Deze regel combineerde de onmiddellijke werking van de wet met een eerbiediging van verworven rechten. Concreet betekende dit dat de nieuwe kortere termijn vanaf 27 juli 1998 begon te lopen, maar zonder dat de totale verjaringstijd de vroegere dertig jaar mocht overschrijden.

Een voorbeeld verduidelijkt dit mechanisme: een contractuele vordering die op 9 juli 1976 was ontstaan, zou volgens het oude recht verjaren op 9 juli 2006 (dertig jaar later). Op de datum van inwerkingtreding van de wet, 27 juli 1998, was de vordering nog niet verjaard. De nieuwe tienjarige termijn begon te lopen op 27 juli 1998, maar de verjaring kon hoe dan ook niet later intreden dan 9 juli 2006, omdat de dertigjarige maximumduur gerespecteerd moest blijven.

Voor reeds verjaarde aanspraken formuleerde artikel 11 van de wet een bijkomende overgangsregel: de inwerkingtreding van de nieuwe wet kon niet tot gevolg hebben dat voor aanspraken die reeds vóór die datum verjaard waren verklaard bij een in kracht van gewijsde gegane beslissing, de verjaringstermijn opnieuw zou beginnen te lopen. Dit bevestigde het fundamentele beginsel dat rechterlijke beslissingen niet door nieuwe wetgeving kunnen worden aangetast.

In de rechtspraak kreeg dit artikel evenwel een ruime interpretatie. Het Hof van Cassatie oordeelde in arresten van 29 september 2000 en 22 mei 2003 dat het begrip “in kracht van gewijsde gegane beslissing” in deze context diende te worden begrepen als een definitieve beslissing die niet meer vatbaar is voor enig rechtsmiddel, ook niet voor cassatie. Hierdoor werd vermeden dat aanspraken die onder het oude recht verjaard waren maar niet in rechte waren vastgesteld, onherroepelijk verloren zouden gaan.

Ten slotte voorzag artikel 12 van de wet van 10 juni 1998 in een specifieke regel voor situaties waarin de schade vóór 27 juli 1998 was ontstaan maar pas nadien verzwaarde: in dat geval begon de vijfjarige termijn te lopen vanaf de kennisname van de verzwaring, en de twintigjarige absolute termijn vanaf de datum van inwerkingtreding van de wet. Ook hier gold dat de totale duur van de verjaring niet meer dan dertig jaar mocht bedragen.

Besluit

De wet van 10 juni 1998 bracht een fundamentele vereenvoudiging en rationalisering van het Belgische verjaringsrecht. Zij schafte de archaïsche dertigjarige termijn grotendeels af voor persoonlijke aanspraken, herstelde het gelijkheidsbeginsel en introduceerde een genuanceerd systeem dat rekening houdt met kennisname van de schade en met redelijke maximumtermijnen. Tegelijk werd via de overgangsbepalingen een evenwicht gevonden tussen onmiddellijke toepassing en eerbiediging van verworven rechten, waardoor de overgang naar het nieuwe regime op coherente wijze kon verlopen.