De vertegenwoordigingsbevoegdheid van de bewindvoerder is niet onbeperkt. Zij botst op een duidelijke grens wanneer de beoogde handeling in werkelijkheid neerkomt op een schenking.

Een kosteloze afstand van een recht uit een nalatenschap ten voordele van een welbepaalde persoon is geen neutrale beheersdaad. Wanneer de beschermde persoon een erfdeel, vruchtgebruik, aandeel of ander vermogensrecht verkrijgt uit een nalatenschap en dat recht kosteloos wordt afgestaan aan iemand anders, verarmt het vermogen van de beschermde persoon. Tegelijk wordt het vermogen van de begunstigde verrijkt. Dat is de essentie van een schenking.

Het maakt daarbij weinig verschil dat de afstand betrekking heeft op een relatief beperkte waarde of dat de begunstigde een nauwe verwant is. Ook een afstand van een beperkt vruchtgebruiksaandeel of een gering vermogensbestanddeel kan juridisch een schenking zijn wanneer zij kosteloos en in het voordeel van een bepaalde persoon gebeurt.

Alleen de beschermde persoon zelf kan, wanneer hij daartoe wilsbekwaam is, aan de vrederechter vragen om ondanks zijn onbekwaamheid te mogen schenken. De vrederechter moet dan nagaan of de beschermde persoon werkelijk in staat is zijn wil te vormen en uit te drukken.

De centrale vraag is of de handeling een vrijgevigheid inhoudt. Is dat het geval, dan kan de bewindvoerder niet zelf beslissen en kan hij ook niet via een machtiging bekomen dat hij namens de beschermde persoon schenkt.

De bescherming van de persoon onder bewind heeft hier voorrang op familiale opportuniteit. Het vermogen van de beschermde persoon blijft in de eerste plaats bestemd voor diens eigen belangen, verzorging, levensonderhoud en toekomstige noden. Een rechterlijke machtiging kan niet dienen om de wettelijke onbekwaamheid om te schenken te omzeilen.

Dat betekent niet dat een beschermde persoon nooit meer kan schenken. De deur blijft open wanneer de beschermde persoon zelf het initiatief neemt en persoonlijk aan de vrederechter vraagt om de schenking toe te laten. De vrederechter onderzoekt dan niet alleen de vermogensrechtelijke gevolgen, maar vooral de werkelijke wilsbekwaamheid van de beschermde persoon. De schenking moet dus vertrekken van de beschermde persoon zelf, niet van de bewindvoerder.

Deze regel is belangrijk voor nalatenschappen waarin een beschermde persoon erfgenaam, legataris, vruchtgebruiker of deelgerechtigde is. Een bewindvoerder kan wel optreden voor nuttige beheers- of vereffeningshandelingen, maar hij kan het vermogen van de beschermde persoon niet kosteloos prijsgeven ten voordele van een andere erfgenaam of familielid.

Dezelfde redenering is ook relevant buiten de strikte hypothese van nalatenschappen. Telkens wanneer een bewindvoerder een recht van de beschermde persoon kosteloos wil laten verdwijnen ten voordele van een derde, moet onderzocht worden of dit in werkelijkheid geen schenking is. Zodra de handeling een vrijgevig karakter heeft, ontbreekt de vertegenwoordigingsbevoegdheid van de bewindvoerder.

Samenvatting van de casus in de hierna weergegeven rechtspraak

Een beschermde persoon stond onder bewind over zijn goederen. Hij was geroepen tot de nalatenschap van zijn moeder en had recht op een vierde vruchtgebruik in die nalatenschap. Tot de nalatenschap behoorde onder meer één aandeel in een vennootschap, waarvan de waarde in de aangifte van nalatenschap op 622,28 euro werd geraamd.

De bewindvoerder vroeg aan de vrederechter machtiging om namens de beschermde persoon kosteloos te verzaken aan een vierde van het vruchtgebruik op dat aandeel, ten voordele van de dochter van de beschermde persoon. Die dochter was zelf voor een vierde in blote eigendom gerechtigd in dezelfde nalatenschap.

De vrederechter kwalificeerde deze kosteloze afstand ten voordele van een bepaalde persoon als een afstand in favorem. Die afstand werd beschouwd als een schenking. Omdat een bewindvoerder de beschermde persoon niet kan vertegenwoordigen bij het doen van een schenking, werd de gevraagde machtiging geweigerd. Alleen de beschermde persoon zelf zou, indien hij wilsbekwaam is, persoonlijk aan de vrederechter kunnen vragen om te mogen schenken.

Wat leest u verder in dit artikel naast de weergave van de rechtspraak

Naast de rechtspraak bieden we antwoord op ondermeer volgende vragen: Mag een bewindvoerder afstand doen van een erfdeel van de beschermde persoon? Maakt het uit dat de afstand gebeurt in het voordeel van een kind of ander familielid? Is een afstand van een klein bedrag ook een schenking? Kan de vrederechter de bewindvoerder toch machtigen? En kan een beschermde persoon zelf nog schenken wanneer hij onder bewind staat?

De antwoorden op deze vragen tonen dat het onderscheid tussen beheer van vermogen en vrijgevigheid essentieel is. Een bewindvoerder mag het vermogen van de beschermde persoon beschermen en beheren, maar mag het niet kosteloos weggeven.