Gemeenten beschikken over een wettelijke veiligheidsverplichting, onder meer verankerd in artikel 135 Nieuwe Gemeentewet. Deze bepaling legt het gemeentebestuur de zorg op voor onder andere de veiligheid op de openbare wegen en plaatsen. Wanneer er zich een gevaarlijke of hinderlijke toestand voordoet, moet de gemeente optreden om die te verhelpen. In de praktijk kan dat leiden tot kosten voor de gemeente, bijvoorbeeld voor het opruimen van gevaarlijke stoffen, het herstellen van infrastructuur of het wegnemen van hindernissen.

Het uitgangspunt is dat de gemeente deze kosten in beginsel zelf draagt, aangezien ze voortvloeien uit de uitvoering van haar eigen wettelijke taken. Toch rijst in sommige gevallen de vraag of de gemeente deze kosten kan verhalen op de persoon die de gevaarlijke toestand heeft veroorzaakt of in stand gehouden. Hier speelt de leer van de juridisch zelfstandige oorzaak een belangrijke rol.

Volgens die leer wordt onderzocht of de schade (of in dit geval: de kosten) hun rechtsgrond vinden in een andere, zelfstandige juridische oorzaak naast de algemene wettelijke veiligheidsverplichting. Indien de gemeente bijvoorbeeld kan aantonen dat een derde door een fout of nalatigheid een gevaarlijke toestand heeft doen ontstaan, kan dat een zelfstandige rechtsgrond vormen voor aansprakelijkheid. In dat geval wordt het oorzakelijk verband tussen de fout van de derde en de gemaakte kosten erkend, en kan de gemeente een vordering tot terugbetaling instellen.

Rechtspraak maakt hierbij een duidelijk onderscheid tussen kosten die louter het gevolg zijn van het vervullen van de eigen gemeentelijke verplichtingen, en kosten die voortvloeien uit een situatie waarbij een derde een bijkomende juridische fout beging. In het eerste geval is kostenverhaal uitgesloten; in het tweede geval is het wel mogelijk.

De toepassing van deze leer vereist een concrete analyse van de feiten: de gemeente moet aantonen dat de fout van de derde juridisch zelfstandig is ten opzichte van haar eigen wettelijke opdracht. Zo kan het schoonmaken van een door vandalisme besmeurd monument niet louter worden beschouwd als het naleven van de gemeentelijke onderhoudsplicht, maar als herstel van schade veroorzaakt door een specifieke, onrechtmatige daad van een derde.

Kortom, de combinatie van artikel 135 Nieuwe Gemeentewet en de leer van de juridisch zelfstandige oorzaak biedt de gemeente een aanknopingspunt om kosten te verhalen op verantwoordelijke derden, maar alleen als er duidelijk sprake is van een zelfstandige fout of nalatigheid die losstaat van de gemeentelijke veiligheidsverplichting.