De patrimoniumtaks is de gangbare benaming voor de “jaarlijkse taks tot vergoeding van de successierechten”. Het gaat om een federale heffing die in het Wetboek der successierechten is opgenomen en die jaarlijks verschuldigd is door bepaalde rechtspersonen uit de sfeer van het verenigings- en stichtingsrecht.

Korte historische situering: compensatie voor de ‘dode hand’

De historische bestaansreden van de taks ligt in de invoering van rechtspersoonlijkheid voor verenigingen zonder winstoogmerk. Vanaf het moment dat goederen niet langer “bij tussenpersonen” op natuurlijke personen staan, verdwijnen de klassieke heffingsmomenten die zich voordoen bij het overlijden van die natuurlijke personen. De wetgever heeft dat destijds benaderd als een verlies aan rechten van overgang en erfenisrechten voor de Schatkist, net omdat het patrimonium bij een rechtspersoon in principe een “eeuwigdurende bestemming” kan krijgen. De taks werd daarom ingevoerd om die niet-inning te compenseren.

Oorsprong gaat terug  naar het  klassieke wantrouwen tegenover de “dode hand” expliciet en ook later werd de ratio legis herhaald: de reden van compensatie blijft bestaan zolang het mechanisme dat successierechten “wegneemt” door het patrimonium in een rechtspersoon te verankeren, blijft bestaan.

Wie valt onder de taks volgens de actuele regeling

De taks is van toepassing op verenigingen zonder winstoogmerk, internationale verenigingen zonder winstoogmerk en private stichtingen, vanaf 1 januari volgend op de datum van hun oprichting. De wetswijzigingen die dit in het Wetboek der successierechten expliciteren, worden in het arrest als louter legistiek geduid: ze herformuleren het toepassingsgebied zonder de kern ervan te wijzigen.

Belastbare grondslag: uitgangspunt en techniek

Het uitgangspunt is dat de taks verschuldigd is op het geheel van de bezittingen van de belastingplichtige. De taks wordt geheven op het geheel van de bezittingen “waar zij zich ook ter wereld bevinden”. Tegelijk werkt het Wetboek met een lijst van elementen die niet in de belastbare basis worden begrepen.

Bepaalde inkomstencomponenten en vruchten worden niet meegeteld, en liquiditeiten en bedrijfskapitaal bestemd om gedurende het jaar verbruikt te worden voor de activiteit, kunnen buiten de grondslag vallen. 

Aftrek van schulden: principiële uitsluiting met beperkte uitzonderingen

Het Wetboek vertrekt van een principiële uitsluiting van lasten in mindering, met slechts beperkte uitzonderingen.