Onmenselijke behandeling als autonoom misdrijf naast foltering

Een eigen plaats binnen de strafrechtelijke bescherming van de menselijke waardigheid

Het misdrijf van onmenselijke behandeling neemt een eigen plaats in binnen het strafrecht. Het gaat om gedragingen waarbij aan een persoon opzettelijk ernstig geestelijk of lichamelijk leed wordt toegebracht, in omstandigheden die raken aan de kern van de menselijke waardigheid. Daarmee wordt niet alleen fysieke mishandeling geviseerd, maar ook gedrag dat door zijn aard, bedoeling en uitwerking een bijzonder zware aantasting vormt van het individu.

Onmenselijke behandeling onderscheidt zich van gewone geweldsdelicten doordat zij meer veronderstelt dan louter pijn of kwetsing. De handeling moet blijk geven van een diepe minachting voor de betrokkene. Het gaat dus om een gedraging die niet alleen schade veroorzaakt, maar dit doet op een wijze die de persoon reduceert tot een voorwerp van dwang, vernedering of intimidatie.

De vereiste intensiteit van het toegebrachte leed

Niet elke ernstige mishandeling bereikt het niveau van onmenselijke behandeling. Doorslaggevend is de intensiteit van het geestelijke of lichamelijke leed. Dat leed moet bijzonder zwaar zijn. Het misdrijf veronderstelt dus een ernst die uitstijgt boven de gebruikelijke aantasting die bij andere geweldsfeiten kan voorkomen.

Die vereiste intensiteit wordt niet abstract beoordeeld. Zij moet worden afgeleid uit de concrete omstandigheden. Daarbij spelen meerdere elementen een rol. Van belang zijn onder meer de aard van de feiten, de kwetsbaarheid van het slachtoffer, de context waarin de gedragingen plaatsvinden en de duur ervan. Wat in de ene situatie nog niet dat vereiste niveau bereikt, kan in een andere context wel degelijk als onmenselijke behandeling worden gekwalificeerd.

Dat maakt duidelijk dat de beoordeling steeds feitelijk en contextgebonden is. Vooral de samenhang tussen de ernst van de handelingen en de toestand van het slachtoffer is daarbij belangrijk. Ook het volgehouden karakter van het toegebrachte leed kan de vereiste bijzondere intensiteit aantonen.

Het opzet en het doel van de behandeling

Voor onmenselijke behandeling is vereist dat het leed opzettelijk wordt toegebracht. Het gaat dus niet om een louter ongewilde of toevallige aantasting. De dader moet bewust handelen en doelgericht ernstig geestelijk of lichamelijk leed veroorzaken.

De regeling viseert bovendien typisch situaties waarin dat leed wordt gebruikt als middel. Dat kan zijn om inlichtingen te verkrijgen, bekentenissen af te dwingen, te straffen, druk uit te oefenen of te intimideren. Die finaliteit onderstreept waarom het misdrijf zo nauw verbonden is met machtsmisbruik en met de aantasting van de menselijke integriteit.

Hieruit volgt dat onmenselijke behandeling vaak voorkomt in verhoudingen waarin één partij een overwicht heeft en dat overwicht gebruikt om een ander te breken, te onderwerpen of te intimideren. Het opzettelijk toebrengen van zwaar leed krijgt dan een instrumenteel karakter.

Het onderscheid met foltering

Hoewel onmenselijke behandeling en foltering nauw bij elkaar aansluiten, vallen zij niet samen. Het onderscheid ligt in de graad van ernst. Onmenselijke behandeling vereist weliswaar leed van bijzondere intensiteit, maar dat leed bereikt nog niet de minimale drempel van foltering.

Daarmee wordt een tussencategorie afgebakend tussen enerzijds minder zware geweldsdelicten en anderzijds de meest extreme aantastingen van de fysieke en psychische integriteit. Dat onderscheid is belangrijk omdat het toelaat om gedragingen die uitzonderlijk ernstig zijn, maar net niet het uiterste niveau van foltering halen, toch afzonderlijk en passend strafrechtelijk te sanctioneren.

Foltering blijft dus voorbehouden voor de zwaarste vormen van doelbewust toegebracht leed. Onmenselijke behandeling vangt de feiten op die wel reeds getuigen van een zeer ernstige en mensonterende hardheid, maar nog onder die hoogste drempel blijven.

Een contextuele en genuanceerde kwalificatie

De afbakening tussen beide misdrijven vraagt een genuanceerde beoordeling. Niet één enkel element is beslissend. De rechter zal moeten nagaan hoe zwaar het leed werkelijk was, hoe kwetsbaar het slachtoffer was, in welke omstandigheden de feiten plaatsvonden en hoe lang zij aanhielden.

Precies omdat de kwalificatie afhangt van een globale appreciatie, is het onderscheid met foltering geen louter theoretische oefening. Het vergt een zorgvuldige weging van alle omstandigheden. De strafrechtelijke beoordeling moet recht doen aan de ernst van de feiten zonder elk bijzonder zwaar geweld automatisch als foltering te bestempelen.

Besluit

Onmenselijke behandeling is een autonoom misdrijf dat de menselijke waardigheid beschermt tegen doelbewuste gedragingen die bijzonder zwaar geestelijk of lichamelijk leed veroorzaken. Kenmerkend zijn de diepe minachting voor het individu, de opzettelijke toebrenging van ernstig leed en de bijzondere intensiteit daarvan.

Tegelijk ligt de grens met foltering in het niveau van dat leed. Onmenselijke behandeling veronderstelt een uitzonderlijk ernstige aantasting, maar blijft onder de minimale drempel van foltering. Daardoor ontstaat een fijnere en juridisch zinvolle differentiatie binnen de zwaarste geweldsmisdrijven, met ruimte voor een beoordeling die rekening houdt met slachtoffer, context en duur van de feiten.

Art. 120. Sw 2024 Onmenselijke behandeling (in werking 8 april 2026) stelt:

“Onmenselijke behandeling is elke opzettelijke gedraging waarmee ernstig geestelijk of lichamelijk leed wordt toegebracht.
Dit misdrijf wordt bestraft met een straf van niveau 3.”

Artikel 417bis, 2°, Strafwetboek 1867 omschrijft een onmenselijke behandeling als

elke behandeling waardoor een persoon opzettelijk ernstig geestelijk of lichamelijk leed wordt toegebracht, onder meer om van hem inlichtingen te verkrijgen of bekentenissen af te dwingen of om hem te straffen, of om druk op hem uit te oefenen of om hem of derden te intimideren.

Vergelijk

• Foltering

Artikel 417bis, 1°, Strafwetboek 1867 omschrijft als foltering

elke opzettelijke onmenselijke behandeling die hevige pijn of ernstig of vreselijk lichamelijk of geestelijk lijden veroorzaakt.

Uit de in artikel 417bis, 1° en 2°, Strafwetboek gehanteerde omschrijvingen impliceert dat er bij foltering niet noodzakelijk sprake moet zijn van hevige fysieke pijn bij de slachtoffers: ook het opzettelijk toebrengen van intense psychische pijn in de zin van ernstig en vreselijk geestelijk lijden kan worden beschouwd als foltering.

In art. 112. Strafwetboek 2024 (in werking 8 april 2026) wordt foltering gedefinieerd als 

"Foltering
Foltering is elke opzettelijke gedraging waarmee hevige pijn of ernstig en vreselijk lichamelijk of geestelijk lijden wordt veroorzaakt bij een persoon, onder meer om van hem of van derde inlichtingen te verkrijgen of bekentenissen af te dwingen of om hem of derden te straffen, of om druk op hem of op derden uit te oefenen, of hem of derden te intimideren, dan wel om eender welke reden van discriminatoire aard.
Dit misdrijf wordt bestraft met een straf van niveau 4."

De foltering maakt een afzonderlijke strafbaarstelling uit, die evenwel in bepaalde gevallen ook als verzwarende omstandigheid of als verzwarend bestanddeel in de tekst werd opgenomen.

• Onterende behandeling 

(strafbaar ingevolge Art. 417/1, 3° SWB1867) is elke behandeling die in de ogen van het slachtoffer of van derden een ernstige krenking of aantasting van de menselijke waardigheid uitmaakt.

in art. 128. Sw 2024 wordt de onterende behandeling gedefinieerd als volgt:

“Onterende behandeling is het opzettelijk onderwerpen van een persoon aan een behandeling die in de ogen van het slachtoffer of van derden een ernstige krenking of aantasting van de menselijke waardigheid uitmaakt.
Dit misdrijf wordt bestraft met een straf van niveau 2.

Deze bepaling herneemt het artikel 417/1, 3°, Sw. 1867, met de explicitering van het algemeen opzet als moreel bestanddeel van het misdrijf