Een rechtbank is geen adviesorgaan. Wie zich tot de rechter wendt, moet een werkelijk geschil voorleggen. De rechter is er niet om vooraf een standpunt in te nemen over een louter hypothetische situatie, noch om een partij een juridisch comfort te verschaffen met het oog op latere onderhandelingen, vergunningstrajecten of feitelijke plannen.

Dit uitgangspunt is bijzonder belangrijk bij vorderingen die ertoe strekken te laten zeggen dat een bepaald recht van de tegenpartij niet bestaat. In het goederenrecht wordt daarvoor vaak verwezen naar de actio negatoria. Dat is de vordering waarmee een eigenaar zich verzet tegen de aanspraak van een derde die beweert een zakelijk recht, zoals een erfdienstbaarheid, op zijn goed te kunnen uitoefenen.

De actio negatoria is op zichzelf een nuttig en legitiem rechtsmiddel. Zij laat de eigenaar toe om zijn eigendomsrecht te vrijwaren tegen een onterechte inmenging. Wanneer iemand beweert een recht van doorgang, uitzicht, afvoer, gebruik of een andere last op het goed van een ander te hebben, kan de eigenaar de rechter vragen te zeggen dat dit recht niet bestaat. De vordering heeft dan een duidelijke functie: zij beëindigt een concrete betwisting over de omvang of de vrijheid van het eigendomsrecht.

Maar ook een actio negatoria ontsnapt niet aan het algemene procesrechtelijke vereiste van belang. De eiser moet aantonen dat hij een reeds verkregen en dadelijk belang heeft. Er moet dus meer zijn dan een theoretische bekommernis, een toekomstig plan of een wens om vooraf zekerheid te krijgen. Er moet een bestaande of minstens voldoende concrete betwisting zijn die rechterlijke beoordeling vereist.

De rechter moet een geschil beslechten, geen abstracte rechtsvraag beantwoorden. Een procedure kan niet worden gebruikt om de rechter te vragen: “Wat zou u daarvan vinden als wij later dit of dat zouden doen?” Evenmin kan een partij aan de rechter vragen om vooraf een verklaring af te leggen die later nuttig zou kunnen zijn in een administratief dossier, in een bouwvergunningsprocedure of in onderhandelingen met een buur.

Het onderscheid is fundamenteel.

Wanneer een buur zich daadwerkelijk beroept op een erfdienstbaarheid en daardoor de eigenaar verhindert zijn goed normaal te gebruiken, is er een geschil. Wanneer een eigenaar geconfronteerd wordt met een concrete aanspraak, een ingebrekestelling, een feitelijke hinderpaal of een weigering die steunt op een beweerd zakelijk recht, kan de actio negatoria haar volle werking krijgen. De rechter kan dan nagaan of de beweerde erfdienstbaarheid bestaat en welke draagwijdte zij heeft.

Anders is het wanneer de eigenaar zelf nog geen concreet project heeft, nog geen vergunning heeft aangevraagd, nog geen werken heeft aangevat en slechts wil weten of een bepaalde toekomstige handeling burgerrechtelijk mogelijk zou zijn. In dat geval ontbreekt het actuele geschil. De rechter zou dan geen bestaand conflict oplossen, maar een voorafgaand advies geven. Dat behoort niet tot zijn taak.

De mogelijkheid om een verklaring van recht te vragen verandert daaraan niets. Het procesrecht laat wel toe dat een partij onder bepaalde voorwaarden een declaratoir vonnis vraagt, dus een rechterlijke uitspraak die het bestaan of niet-bestaan van een recht vaststelt. Maar ook daarvoor is een belang vereist. De vordering moet dienen om een reële onzekerheid of een ernstige bedreiging van een recht weg te nemen. Zij mag niet verworden tot een algemene consultatie van de rechter.

Een actio ad futurum kan slechts wanneer de vordering ertoe strekt de schending van een ernstig bedreigd recht te voorkomen. Ook dat veronderstelt een voldoende concrete dreiging. Er moet sprake zijn van een ernstige en actuele bedreiging die reeds een bepaalbare storing veroorzaakt of op korte termijn dreigt te veroorzaken. Een louter mogelijk toekomstig conflict volstaat niet.

Dat geldt des te meer wanneer de voorgelegde vraag nauw verbonden is met een administratief traject. Indien de werkelijke inzet erin bestaat te weten of een bouwproject al dan niet zal kunnen worden vergund, is het niet aan de burgerlijke rechter om vooraf een soort juridisch richtsnoer te geven aan de vergunningverlenende overheid. De beoordeling van de vergunning behoort tot de administratie. De burgerlijke rechter kan niet worden gebruikt om aan die overheid een voorafgaand signaal of “voorzet” te bezorgen.

De actio negatoria mag dus niet worden losgemaakt van haar eigenlijke functie. Zij is geen instrument om abstracte bouwmogelijkheden af te toetsen. Zij is geen middel om een voorafgaand burgerrechtelijk attest te verkrijgen. Zij is geen procedurele omweg om zekerheid te zoeken over een nog onbestaand of onvoldoende uitgewerkt project.

Zij is wel een verweermiddel van de eigenaar tegen een concrete en betwiste inmenging in zijn eigendomsrecht.

In het bijzonder bij erfdienstbaarheden is dat onderscheid belangrijk. Een erfdienstbaarheid beperkt het eigendomsrecht van het lijdend erf ten voordele van het heersend erf. Wanneer het bestaan of de omvang van die last daadwerkelijk wordt betwist, kan de rechter daarover uitspraak doen. Maar wanneer een partij alleen wil laten vaststellen dat een mogelijke toekomstige bouwhandeling niet door een erfdienstbaarheid zou worden verhinderd, zonder concreet bouwdossier en zonder actuele rechtsaanspraak die uitvoering verhindert, ontbreekt het vereiste belang.

De rechter zal dan niet onderzoeken of de beweerde erfdienstbaarheid inhoudelijk bestaat. Hij zal de vordering afwijzen omdat zij voorbarig is. Dat is geen vlucht uit verantwoordelijkheid, maar een toepassing van de grenzen van de rechterlijke functie. De rechter treedt pas op wanneer er een geschil is dat rijp is voor beoordeling.

Het praktisch gevolg is duidelijk. Wie een actio negatoria wil instellen, doet er goed aan eerst nauwkeurig aan te tonen waarin de concrete aantasting van zijn eigendomsrecht bestaat. Dat kan bijvoorbeeld blijken uit een formele aanspraak van de buur, een feitelijke uitoefening van een beweerd recht, een weigering om een toestand te beëindigen, een ingebrekestelling, een concreet conflict over werken of een andere duidelijke betwisting. Zonder dergelijke elementen dreigt de vordering te worden beschouwd als een vraag om advies.

Het belangvereiste beschermt niet alleen de rechterlijke organisatie tegen nutteloze procedures. Het beschermt ook de aard van de rechtspraak zelf. Rechters spreken recht in concrete geschillen. Zij geven geen algemene rechtsopinies op bestelling. Wie de rechter inschakelt, moet dus aantonen dat hij geen abstract standpunt vraagt, maar een daadwerkelijke rechtsbescherming nodig heeft.

De kernregel kan eenvoudig worden samengevat: de actio negatoria is ontvankelijk wanneer zij een concrete betwisting over een beweerd zakelijk recht wil doen beslechten. Zij is niet ontvankelijk wanneer zij enkel beoogt de rechter vooraf te laten verklaren dat een toekomstige of hypothetische handeling wellicht geen burgerrechtelijk probleem zal opleveren.

Dit uitgangspunt sluit aan bij het hierna weergegeven vonnis van de vrederechter te Gent, waarin werd benadrukt dat een vordering zonder actueel bouwdossier, zonder vergunningsaanvraag en zonder concreet geschil niet kan dienen om de rechter een voorafgaand standpunt te laten innemen over lichten en zichten. De rechtbank stelde daarbij uitdrukkelijk dat zij geen adviesorgaan is en evenmin bestaat om een voorzet te geven aan een administratieve overheid.